كلمه حبل وقتى به خداى تعالى منسوب شود ، معنايى مىدهد و وقتى به انسانها نسبت داده شود معنايى ديگر مىدهد . در اولى ( وقتى به خداوند منسوب شود ) معنايش قضا و قدر و حكم تكوينى يا تشريعى خدا است و در دومى ( وقتى به انسانها نسبت داده شود ) به معناى تمسك عملى است . و مراد از « ضرب ذلت بر آنان » اين است كه خداى تعالى حكم تشريعى به ذلت آنان كرده ، به دليل اينكه دنبال ضرب ذلت مىفرمايد : « * ( أَيْنَ ما ثُقِفُوا ) * - هر جا كه يافت شوند » چون معناى ظاهر اين جمله اين است كه مؤمنين هر جا ايشان را ديدند و بر آنان مسلط شدند ، چنين و چنان كنند . و اين تعبير با ذلت تشريعى كه يكى از آثارش جزيه گرفتن است ، مناسبت دارد . در نتيجه برگشت معناى آيه به اين مىشود كه اهل كتاب به حسب حكم شرع اسلامى ذليلند ، مگر اينكه يا داخل در ذمه اسلام شوند و يا امانى از مردم مسلمان به نحوى از انحاء ايشان را حفظ كنند . ولى از ظاهر كلام بعضى از مفسرين برمىآيد كه خواسته است بگويد : آيه * ( « ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ » ) * در اين مقام نيست كه حكمى شرعى را تشريع كند ، بلكه مىخواهد خبر از مقدراتى بدهد كه به قضاى خداى تعالى بر سر يهود آمده ، چون اسلام وقتى ظهور كرد كه يهود در حال ذلت بسر مىبرد ، و بعضى از شاخه هايشان به مجوس جزيه مىداد و بعضى به نصارا . و اين معناى بدى نيست ، حتى ذيل كلام تا آخر آيه هم آن را تاييد مىكند براى اينكه از ظاهر آن بر مىآيد كه ذلت و مسكنت يهود به خاطر سوء رفتار خود او بوده يعنى كفرى كه به آيات خدا مىورزيد و انبيا را به قتل مىرساند و دائما به حقوق ديگران تجاوز مىكرد ، ولى عيبى كه دارد اين است كه لازمه اين معنا آن است كه آيه را مختص به يهود بدانيم . با اينكه هيچ دليلى به حسب ظاهر بر اين اختصاص نيست . و ان شاء اللَّه به زودى در تفسير آيه : « وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ » « 1 » گفتارى در اين باره مىآيد . * ( « وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّه وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ . . . » ) * كلمه « باؤا » به معناى « اتخذوا - گرفتند » است . وقتى گفته مىشود : « باؤا مبائة - مكانا - » معنايش اين است كه فلانىها مكانى را براى خود اتخاذ كردند و يا به مكانى برگشتند و كلمه « مسكنت » به معناى شدت فقر است و ظاهرا مسكنت اين است كه انسان به جايى از فقر و يا هر فقدانى برسد كه راه نجاتى از آن نداشته باشد . بنا بر اين معنا صدر و ذيل آيه

--> ( 1 ) « سوره مائده ، آيه 64 » .